Ebû Reyhân el-Bîrûnî

el-Bîrûnî (asıl adıyla Ebû Reyhân Muhammed b. Ahmed el-Bîrûnî), İslam medeniyetinin yetiştirdiği en evrensel bilim insanlarından biri, astronom, matematikçi, coğrafyacı, tarihçi ve eczacıdır. Yaşadığı 11. yüzyıla ilmi dehasıyla o kadar büyük bir damga vurmuştur ki, batılı bilim tarihçileri bu dönemi **"Bîrûnî Asrı"** olarak adlandırmıştır. Gazneli Mahmud’un **"Sarayımın en değerli hazinesi"** diyerek onurlandırdığı büyük dâhi, Galileo ve Copernicus'tan asırlar önce Dünya'nın döndüğünü savunmuş, geliştirdiği muazzam matematiksel formüllerle Dünya'nın çapını ve çevresini bugünkü gerçek değerine %99,9 oranında doğru hesaplamayı başarmıştır.

Hayatı

973 (Hicri 362) yılında, günümüzde Özbekistan sınırları içinde yer alan ve Harezmşahlar Devleti'nin başkenti olan Harezm (Kat) şehrinin dış mahallelerinde (bîrûn kelimesi Farsça taşra/dış anlamına gelir) dünyaya gelmiştir. Küçük yaşta babasını kaybetmiş ve yetim kalmıştır. Ancak olağanüstü zekası, dönemin ünlü Harezmli matematikçi ve astronomu Ebû Nasr Mansûr’un dikkatini çekmiş ve onun koruması altında çok sıkı bir saray eğitimi almıştır. Henüz 17 yaşındayken kendi yaptığı gözlem araçlarıyla Güneş’in yüksekliğini ölçmüş ve astronomi çalışmalarına başlamıştır. Dil öğrenmeye karşı muazzam bir yeteneği olan Bîrûnî; Arapça ve Farsça'nın yanında Türkçe, Süryanice, İbranice, Yunanca ve daha sonra Hindistan seyahatinde öğreneceği Sanskritçe dillerine tam manasıyla hakim olmuştur.

Harezm bölgesindeki siyasi çalkantılar ve iç savaşlar sebebiyle saraydan ayrılmak zorunda kalan Bîrûnî, bir süre Rey ve Cürcan bölgelerinde yaşamıştır. Cürcan’da hüküm süren Ziyârî Emiri Kabûs b. Vuşmgîr’in himayesine girmiş ve kronoloji alanındaki ünlü ilk büyük eseri el-Âsârü’l-Bâkıye’yi burada kaleme almıştır. Siyasi suların durulmasıyla memleketine dönen büyük dâhi, burada İbn Sînâ ile tanışmış; iki büyük deha fizik, felsefe ve astronomi üzerine mektuplarla tarihi tartışmalar gerçekleştirmiştir. Ancak bölgeye hakim olan Gazneli Mahmud, Harezm’i fethedince Bîrûnî’yi de içeren yüzlerce alimi başkenti Gazne’ye götürmüştür.

Gazneli Mahmud’un Hindistan seferlerine bizzat katılan Bîrûnî, bu seyahatleri sadece askeri bir harekat olarak görmemiş, Hint toplumunun kültürünü, inançlarını, dillerini ve matematik sistemlerini yerinde inceleyerek dünyanın ilk antropoloji ve dinler tarihi başyapıtını ortaya koymuştur. Gazneli Mahmud’un vefatından sonra yerine geçen Sultan Mesud döneminde de büyük saygı görmüş, kendisine ithafen yazdığı devasa astronomi ansiklopedisi karşılığında sultanın hediye ettiği yükler dolusu gümüşü "Bu para benim ilmi araştırmalar yapmamı engeller, bana sadece geçinecek kadar olanı yeter" diyerek reddetmiştir. Ömrünün son gününe, gözlerinin görmez, kulaklarının duymaz olduğu yaşlılık dönemine kadar yatağında dahi matematik problemleri çözen, insanlığın ufkunu açan bu muazzam bilim abidesi, 1048 (Hicri 440) yılında Gazne’de vefat etmiştir.

Eserleri ve Hizmetleri

el-Bîrûnî’nin bilim tarihine yaptığı en büyük hizmet, jeodezi (yer ölçüm bilimi) ve trigonometrinin temellerini atmasıdır. Pakistan sınırlarında yer alan Nandana kalesinde, sadece bir dağın yüksekliğini ve ufuk açısını ölçerek (Bîrûnî Kuralı olarak bilinen trigonometrik formülle) Dünya'nın yarıçapını bugünkü modern uyduların ölçümüne neredeyse tamamen eşit hesaplamıştır. Küresel trigonometride sinüs ve kosinüs kurallarının yanında tanjant fonksiyonunu da matematiksel bir disipline kavuşturmuştur. Ayrıca 18 farklı değerli madenin ve sıvının özgül ağırlıklarını bugünkü değerlerine birebir yakın bulan bir hidrolik dehasıdır.

Farklı bilim dallarında 140'tan fazla eseri olduğu bilinen bu evrensel dâhinin en meşhur şaheserleri şunlardır:

• El-Kanûnü'l-Mes'ûdî: Sultan Mesud’a ithaf edilen, döneminin en büyük, en kapsamlı astronomi ve matematik ansiklopedisidir. İçerisinde gezegenlerin hareketleri, trigonometrik tablolar, boylam ve enlem hesaplamaları muazzam bir matematiksel dille açıklanmıştır.
• Kitâbü't-Tahkîk mâ li'l-Hind: Hindistan seyahati sırasında kaleme aldığı, Hint coğrafyasını, dinlerini, kast sistemini, bilimsel birikimini ve felsefesini tamamen tarafsız ve analitik bir gözle inceleyen, sosyoloji ve antropoloji biliminin ilk kurucu şaheseridir.
• El-Âsârü'l-Bâkıye ani'l-Kurûni'l-Hâliye: Eski kavimlerin, Yahudilerin, Hristiyanların, Paganların ve Müslümanların kullandığı takvim sistemlerini, dini günleri, festivalleri ve tarihi kronolojiyi matematiksel ve astronomik olarak inceleyen eşsiz bir tarih-kültür kitabıdır.
• Kitâbü't-Tefhîm fî Evâili Sınâ'ati't-Tencîm: Geometri, aritmetik, astronomi ve usturlab kullanımı gibi konularda soru-cevap şeklinde hazırlanmış, hem dönemin ilim talebelerine hem de halka bilimi sevdiren çok kıymetli bir temel eğitim el kitabıdır.
• Kitâbü's-Saydele fî't-Tıbb: İlerleyen yaşlarında kaleme aldığı, farmakoloji ve eczacılık tarihinin en önemli kaynaklarındandır. Yaklaşık 720 bitki, hayvan ve madensel ilacın özelliklerini, isimlerini farklı dillerdeki karşılıklarıyla birlikte derleyen muazzam bir tıp sözlüğüdür.