İbnü'l-Heysem (Ebü'l-Alî el-Hasan)

İbnü'l-Heysem (asıl adıyla Ebû Alî el-Hasan b. el-Hasan b. el-Heysem), İslam medeniyetinin Altın Çağı'nda yetişmiş dünyaca ünlü matematikçi, astronom, filozof ve fizikçidir. Batı dünyasında **"Alhazen"** olarak tanınan büyük deha, modern optik ilminin kurucusu ve deneysel fizik biliminin babası kabul edilir. Görme olayının gözden çıkan ışınlarla değil, nesnelerden göze gelen ışık dalgalarıyla gerçekleştiğini bilimsel olarak kanıtlamış ve bugün fotoğraf makinelerinin, kameraların ve sinema teknolojisinin temeli olan **"Karanlık Kutuyu" (Camera Obscura)** tarihte ilk kez icat eden bilim insanı olmuştur.

Hayatı

965 (Hicri 354) yılında, dönemin Abbâsî hilafetine bağlı önemli bir ilim ve kültür merkezi olan Irak'ın Basra şehrinde dünyaya gelmiştir. Gençlik yıllarında Basra'da dini ilimler, fıkıh ve edebiyat eğitimi alsa da içindeki hakikat arayışı onu matematik, geometri, astronomi ve fizik gibi akli bilimlere yönlendirmiştir. Basra'da devlet kademelerinde kâtiplik ve memurluk yaparak hayatın merkezinde tecrübe kazanmış, ancak ilmi çalışmalara daha fazla vakit ayırabilmek için bu görevlerinden kendi isteğiyle ayrılmıştır. Aristoteles, Öklid ve Batlamyus gibi antik Yunan bilginlerinin eserlerini derinlemesine incelemiş, onların teorilerindeki eksiklikleri ve hataları saptayarak kendi özgün metodolojisini geliştirmeye başlamıştır.

Onun şöhreti kısa sürede sınırları aşarak Mısır'a kadar ulaşmıştır. O dönem Mısır'da hüküm süren Fatımî Halifesi el-Hâkim bi-Emrillâh, Nil Nehri'nin her yıl taşarak tarım arazilerine zarar vermesini ya da kuraklık dönemlerinde kıtlığa sebep olmasını engelleyecek bir proje aramaktaydı. İbnü'l-Heysem'in "Eğer imkanım olsaydı, Nil Nehri'nin akışını kontrol altına alacak mühendislik projesini yapardım" sözünü duyan halife, onu derhal Kahire'ye davet etmiş ve projenin başına getirmiştir. Büyük bir heyecanla Nil Nehri boyunca güneye doğru keşif gezisine çıkan İbnü'l-Heysem, o günün teknolojik imkanlarıyla (bugünkü Asvan Barajı'nın bulunduğu bölgede) böyle devasa bir barajın inşa edilmesinin mümkün olmadığını fark etmiştir. Projenin başarısız olduğunu halifeye bildirmek zorunda kalmıştır.

Halife el-Hâkim'in acımasız, sağı solu belli olmayan ve öfkeli karakterinden çekinen İbnü'l-Heysem, canını kurtarmak için akıl sağlığını kaybetmiş (mecnun) taklidi yapmak zorunda kalmıştır. Bu taktik üzerine halife onu idam etmekten vazgeçmiş, ancak ev hapsine mahkum ederek tüm mallarına el koymuştur. İşte bu karanlık, zoraki ev hapsi dönemi, bilim tarihi açısından insanlığın en büyük aydınlanma dönemlerinden birine dönüşmüştür. Tam 10 yıl süren bu hücre hapsinde, odasındaki küçücük bir delikten içeri sızan ışığı gözlemleyerek optik deneylerini gerçekleştirmiştir. Bilim dünyasını sarsan başyapıtı Kitâbü'l-Menâzır'ı bu çileli zindan günlerinde kaleme almıştır. 1021 yılında halifenin vefatıyla serbest kalan büyük fizikçi, ömrünün kalanını Kahire'deki Ezher Camii yakınlarında küçük bir odada, geçimini Öklid ve Batlamyus'un eserlerini istinsah ederek (elle çoğaltarak) son derece mütevazı bir şekilde sürdürmüştür. 1040 (Hicri 430) yılında Kahire'de vefat etmiştir.

Eserleri ve Hizmetleri

İbnü'l-Heysem'in dünya bilim tarihine yaptığı en büyük hizmet, Francis Bacon ve Descartes'tan asırlar önce **"Bilimsel Yöntemi"** (Deneysel Metodu) icat etmesidir. O, bir teorinin sadece akıl yürütmeyle doğru kabul edilemeyeceğini, mutlaka laboratuvar ortamında, deney ve gözlemle (istikrâ) kanıtlanması gerektiğini savunmuştur. Optik alanında; ışığın kırılması, yansıması, gökkuşağının oluşumu, aynaların yapısı ve mercekler üzerine muazzam matematiksel formüller geliştirmiştir. Gözün anatomisini ilk kez doğru şekilde çizmiş, retina ve korneanın işlevlerini açıklamıştır.

Fizik, matematik ve astronomi alanlarında 90'dan fazla eseri bulunan büyük dâhinin en meşhur şaheserleri şunlardır:

• Kitâbü'l-Menâzır (Optik Kitabı): Bilim tarihini değiştiren yedi ciltlik muazzam başyapıttır. Antik Yunan'dan beri gelen "Gözden çıkan ışınlar sayesinde görürüz" teorisini (emisyon teorisi) kesin olarak çürütmüş, görmenin nesnelerden gelen ışıkla olduğunu kanıtlamıştır. Latinceye çevrilerek Roger Bacon, Kepler ve Newton gibi batılı bilim insanlarının ana esin kaynağı olmuştur.
• Risâle fî el-Küre el-Muzlime (Karanlık Oda Risalesi): Tarihte ilk kez karanlık kutunun (iğne deliği kamera / camera obscura) çalışma prensiplerini, ışığın doğrusal hatlar halinde yayıldığını deneysel olarak gösterdiği, fotoğrafçılık tarihinin ilk kurucu belgesidir.
• Kitâb fî Müşkilâti'l-Mecistî (Almagest Sorunları): Ünlü astronom Batlamyus'un "Almagest" adlı eserindeki astronomik ve matematiksel hataları saptadığı, gezegenlerin hareketlerini mekanik ve geometrik açılardan yeniden masaya yatırdığı sarsıcı eleştiri kitabıdır.
• Risâle fî el-Ayn ve el-Ebsâr (Göz ve Görme Risalesi): Gözün yapısını, sinirsel bağlarını, mercek dokusunu ve beynin görme merkezini biyolojik ve fiziksel kurallarla inceleyen tıp-fizik ortak çalışmasıdır.
• Makāle fî el-Dav (Işık Üzerine Makale): Işığın mahiyetini, yayılma hızını, farklı yoğunluktaki ortamlardan (hava, su, cam) geçerken uğradığı kırılma açılarını matematiksel olarak formüle ettiği çok kıymetli bir fizik risalesidir.